Historia

Rys historyczny powstania Polskiego Stronnictwa Ludowego


W drugiej połowie XIX wieku w Galicji, w wyniku reform państwa austriackiego, ruch ludowy otrzymał szeroki zakres autonomii. Na bazie negatywnych cech specyficznego ustroju agrarnego (słabo rozwinięty kapitalizm, przeludnienie wsi, własność ziemska i rozdrobnienie gospodarstw rolnych) zrodziła się bieda lub inaczej „nędza galicyjska", która swoje oparcie znalazła w niskim poziomie oświaty i analfabetyzmie.

 

Wszystko to spowodowało, że rozwijający się ruch ludowy z żywiołowego rozwoju, przyjął zorganizowany charakter swojej działalności.

 

Zniesienie pańszczyzny w Galicji w  1848 r., uzyskanie autonomii i pojawienie się inteligencji pochodzenia mieszczańskiego oraz szlacheckiego sprawiło, że przedmiotem ich zainteresowania stali się chłopi i wieś galicyjska, zarówno pod względem sytuacji materialnej jak i duchowej.

 

Do prekursorów obrońców stanu chłopskiego, w tym czasie, należy zaliczyć ks. Stanisława Stojałowskiego. W 1875 r. zakupił on dwa pisma dla ludu „Pszczółkę” i „Wieniec” by m. in. poprzez nie walczyć o prawo do szacunku oraz godności ludzi pracy. Od władzy domagał się pomocy społecznej, obniżenia podatków, unowocześnienia systemu wyborczego. Zachęcał chłopów i robotników do zakładania stowarzyszeń wytwórczych, a także do większego zaangażowania w życie polityczne. 

 

Poza księdzem Stojałowskim obrońcami stanu chłopskiego w tym czasie byli działacze zrzeszeni w tzw. ośrodku lwowskim, tj. Maria i Bolesław Wysłouchowie oraz współpracownik pism chłopskich Jan Stapiński z Jabłonicy Polskiej. Opowiadali się oni za ustanowieniem i uobywatelnieniem ludu wiejskiego, a swoje poglądy głosili m.in. poprzez wydawanie w 1886 r. „Przeglądu Społecznego” i od 1889 r. „Przyjaciela Ludu”.

 

Rozbudzona świadomość wsi polskiej sprawiła również, iż od lat 70-tych XIX w. zaczęto zakładać szkoły ludowe, które odegrały znaczną rolę w szerzeniu oświaty na wsi, do czego przyczyniły się również w dużym stopniu Towarzystwo Oświaty Ludowej i Towarzystwo Szkoły Ludowej.

 

To dzięki takiemu działaniu można było organizować kursy dla analfabetów i odczyty, których tematyka dotyczyła spraw historii, nauki prawa, ekonomii, wiedzy higienicznej i zagadnień rolniczych.

 

W 1889 r. w wyborach do Sejmu Krajowego dokonano pierwszego wyboru posłów chłopskich w osobach Franciszka Kramarczyka, Stanisława Potoczka, Wojciecha Stręka, Walentego Jachyma i przedstawiciela inteligencji Bolesława Żarneckiego.

 

Jednym z dalszych przykładów rozwoju politycznej myśli wsi polskiej było utworzenie w dniu 3 maja 1894 r. we Lwowie Towarzystwa Demokratycznego Polskiego, którego zadaniem było powołanie partii chłopskiej. Prezesem Towarzystwa został dr Karol Lewakowski.

 

Rozpisanie wyborów do Sejmu Krajowego w 1895 r. doprowadziło do aktywizacji środowisk chłopskich, wyrazem czego było połączenie działań różnych komitetów wyborczych w jeden organizm. Dla skoordynowania tych poczynań Towarzystwo Demokratyczne Polskie zwołało zjazd przedstawicieli komitetów na dzień 28 lipca 1895 r. do Rzeszowa, na którym powołano do życia jeden centralny Ludowy Komitet Wyborczy i polityczną organizację wsi polskiej, którą nazwano Stronnictwem Ludowym.

 

Na czele tej organizacji stanął prezes dr Karol Lewakowski, którego zastępcami zostali: Henryk Rewakowicz i Jakub Bojko. Zorganizowane ugrupowania chłopskie, z biegiem lat uzyskiwały coraz większe znaczenie społeczne i polityczne, w związku z czym zaistniała konieczność utworzenia silnej organizacji politycznej, która by skuteczniej broniła i reprezentowała sprawy chłopów. 

 

Dla podniesienia prestiżu organizacji chłopskich na scenie politycznej Polski, po zwołaniu zjazdu Stronnictwa Ludowego i podjęciu decyzji o przekształceniu go w Polskie Stronnictwo Ludowe, opracowano nowy program walki o wyzwolenie narodowe i sprawiedliwość społeczną.